قنات در شهرهرند

باسمه تعالی

پیشگفتار

در روزگاران قدیم، ساکنین سرزمین های خشک و بی آب ایران زمین دست به اختراع عجیبی زدند. آنها پی بُردند که با حفر دالان هایی در دل خاک، می توانند به آب های ساکن و پنهان زیر زمین دست یابند و آن را در نقاطی که بدان نیاز دارند بر سطح زمین جاری سازند؛ این هنر هدایت آب، در شرق ایران "کاریز" و در غرب آن "قَنات" نامیده می شود.

برای حفر قنات، نُخُست یک مقنّی با تجربه مکانِ مَظهرِ آن را در کنار آبادی تعیین می کند و سپس به نسبت آن در بالا دست، مکان آب های زیر زمینی را طبق حسِّ خاک، رطوبت زمین و حضور گونه یی از گیاهان و جانوران کشف می کند، سپس در آن مکان چاهی حفر می کند بنام "مادرچاه"؛ حالا برای حفر دالانی اُفقی در دل خاک، حداقل هر ده متر، چاهی عمودی حفر می کند که آن را "میله چاه" می نامند تا اینکه به مَظهر قنات می رسد. این دالان اُفقی را "کوره" می گویند که با شیبی بسیار کم و دقیق، آب را از مادر چاه به مظهر قنات هدایت می کند تا بر سطح زمین آبی خُنک، تمیز و گُوارا جریان یابد و مزارع و آبادی ها را سیراب کند و طراوت بخشد.

قنات یکی از شگفت انگیزترین اختراع آریایی هاست که پس از مهاجرت به ایران در مناطق کویری بدلیل کمبود آب و استفاده از آب های زیرزمینی حفر کردند و به روایتی در حدود سده ی هشتم پیش از میلاد، در شمال غربی ایران حفر گردید و در دوران هخامنشیان بسیار رواج یافت و سپس به شمال آفریقا، اِسپانیا، آمریکای شمالی و جنوبی، چین و ژاپن رفت. این فنّاوری هوشمند تنها یک پدیده ی روستایی و کشاورزی نیست، بلکه نقش مهمّی در تاسیس شهرها و روستاها داشته است و موجب تولّد تمدّن هایی گردید که آنها را "تمدّن کاریزی" می نامند.

روش حفر قنات

ابتدا استاد مقنّی در یک بیابان که گِل آن از نوع چِلتور(ریگ مانند دُرشت) است، چاهی حفر می کند تا به آب شیرین برسد( باید دقّت کرد که اگر آبش شور بود و گِلش سپید مناسب حفر قنات نیست)؛ سپس استاد چاه دیگری به فاصله ی سه گز(سه متر) بنام "بادو" از چاه نخست حفر می کند و اندازه ی هریک از چاه ها را به وسیله ی ترازوی مخصوص تعیین می کند. درضمن، استاد مقنّی باید مراقب باشد در جایی که می خواهد قنات حفر کند، به فاصله ی هزار متر از آن، قنات دیگری نباشد، در غیر این صورت باعث نارضایتی صاحب قنات دیگر می شود.

چاهی که بعد از چاه اصلی به سمت قبله(استخر) حفر می شود را بادوی خشکه کار و چاهی که بعد از چاه اصلی به سمت کوه حفر می کنند را بادوی تَرکار می نامند؛ استاد در مسیر بین چاه اصلی تا کوه، چاه های دیگری به فاصله ی چهل الی پنجاه زرع حفر می کند و هرچه این چاه ها به سمت کوه نزدیک می شوند فاصله ی آنها زیادتر می گردد، ولی چاه های سمت استخر به دلیل جاری بودن آب بر زمین، فاصله اش کم است؛ سپس این چاه ها را به وسیله ی تونل(پُشته) به هم وصل می کند و از این راه آب را از اعماق بر سطح زمین جاری می سازند و برای استفاده ی مردم، آن را به مخازن آب انبارهای سطح شهر و سپس برای کشاورزی به مزارع اطراف شهر می برند.

در هنگام حفر قنات، زمانی که چاه ها نزدیک استخر است به سه نفر کارگر نیاز است، امّا هرچه چاه ها به سمت کوه رود تعداد کارگران به چهارنفر و بالاتر بیشتر شدن می یابد؛ در ضمن، دستمزد حفر قنات در قدیم برای استاد، بیست و پنج ریال تا سه تومان و برای کارگر، دویست تومان بوده است.

قنات ها پس از گذشت چندسال بدلایل مختلفی از جمله ریزش تونل(پُشته) آن، مسدود می گردد و آبدهی آن کم می شود که در این صورت، استاد مقنّی ها دست بکار "لای روبی" می زنند؛ در زیر به بیان روش لای روبی قنات های خشک شده و آبدار می پردازیم.

لای روبی قنات های خشک شده

از ابتدای جوی و جدول(استخر)، گِل چاه ها یکی یکی جمع آوری می شود و به وسیله ی ظرف چرمی که "دول" نامیده می شود، به بالای چاه منتقل می شود. بعد از تمام شدن گِل، دَرِ چاه گذاشته می شود و اگر تونل(پُشته) خراب شده است، قسمت خراب شده را که "کیس" می گویند، کول بندی می کنند(کول به آجرچینی دیواره ی پُشته می گویند، ولی امروزه از حلقه های سیمانی برای کول بندی استفاده می کنند). درضمن، هیچ وقت داخل دیوار چاه را آجرچینی نمی کنند زیرا ممکن است خاک به داخل تونل ریخته شود و مسیر آن مسدود گردد ولی اگر دهانه ی چاه زیاد باز بود، آن را به وسیله ی سنگ یا آجر، کوچک می کنند تا چرخ چاه راحت تر کار کند.

لای روبی قنات های آب دار

اگر قنات های آب دار که دیواره ی پُشته اش کول بندی شده است، مسدود شود، بدلیل اینکه در این پُشته ها خم شدن و حرکت کردن بسیار دشوار است، نخست باید ریسمانی را به داخل چاه انداخت و ارتفاع آب آن را اندازه گرفت، اگر چاه سه گز(سه متر) آب داشت خطرناک است و نباید بداخل چاه رفت؛ در این صورت برای لای روبی این دسته از قنات ها باید بر روی جای که مسدود شده است چاهی به‌روز حفر کرد و از راه همان چاه به داخل پُشته رفت و گِل ها را خارج کرد، این کار به این دلیل انجام می شود که استادمقنّی بعد از باز کردن راه آب، خود را از راه همان چاه به بالا بکشد تا آب او را با خود نبرد؛ ولی در پُشته هایی که بدون کول بند است این مشکل وجود ندارد و استاد مقنّی براحتی می تواند کار لای روبی را انجام دهد.

از اصطلاح های دیگر که در حفر قنات کاربرد دارد، "دیویل" به معنی از پایین به سمت بالا چاهی را حفر کردن است؛ حفر دیویل زمانی انجام می شود که چاه آخر(چشمه) را حفر کنند تا به آب برسند و بدلیل اینکه آب در تونل(پُشته) است و کار حفّاری سخت می شود، استاد مقنّی از پایین چاه، به سمت بالا چاهی حفر می کند تا بتواند خود را به بالا برساند و سپس چاهی را که به وسیله ی دیویل حفر کرده است به چاه اصلی وصل می کند تا جریان آب را ملایم تر گرداند. درضمن، حفر چاه های زیاد بر روی تونل(پُشته) به این دلیل است که گازهای داخل زمین از راه چاه و قنات خارج شود و آسیبی به قنات ها نزند که در اصطلاح عامیانه می گویند قنات نفس خور داشته باشد و دَم نکند و به همین دلیل است که می گویند در جاهایی که چاه و قنات زیاد است زمین لرزه کمتر پیش می آید.

تعداد هفده رشته قنات در شهرهرند وجود دارد که در زمان های قدیم به وسیله ی استاد مقنّی های این شهر بنام های: مرحوم استاد محمّدعلی رضایی هرندی و دو فرزند مرحومش استاد علی جان و حاج استادحسین - مرحوم حاج محمّدرضا رضایی و برادرش حاج مهدی رضایی فرزندان حاج استادحسین - مرحوم استادحسین فرزند بمانعلی - مرحوم استادمحمّدعلی نجّار و فرزندانش مرحوم استادباقر و استادحسنعلی امینی - مرحوم استاد مهدی دَربه یی - مرحوم استاد غلام هرندی - مرحوم استاد فرج الله فرزند علی مُلّا - برادران حاج استاد محمود، حاج استادمحمّد و حاج استاد احمد امینی - مرحوم استادحسن رجایی زاده – مرحوم استادحسن ناظمی - برادران مرحومین استاد مهدی و استادحسن محمودی - مرحوم استادعزیزالله فرزند کریم – مرحوم حاج استاد محمّدرضا محمودی - مرحوم استاد اسماعیل مارگیر - مرحوم استاد حسینعلی قندی - مرحوم استاد قاسم باقری - مرحوم استادشیخ محمّدعلی اعلمی - مرحوم استادحیدر اعلمی - مرحوم حاج استادرضا و برادرش مرحوم علی فرزندان حسن جان و مرحوم استاد اسماعیل مُلّایی، بدلیل تأمین آب آشامیدنی مردم و کشاورزی حفر شده است.

طول و ارتفاع قنات های شهرهرند

طولانی ترین قنات شهرهرند را قنات مزرعه ی کاظم به طول هجده کیلومتر می دانند که چشمه ی آن نرسیده به شهرکوهپایه است و عمق مادر چاه(چشمه) آن صد و چهارده متر است.

ارتفاع مادرچاه(چشمه) و طول قنات های دیگر شهرهرند، به قرار ذیل است.

الف) چشمه ی قنات خَوادینان هشتاد گز، و نرسیده به روستای شاه مراد در بخش کوهپایه است.

ب) چشمه ی قنات چزّاب نود گز، و به مزرعه ی ندیم آباد در بخش کوهپایه می رسد.

پ) چشمه ی قنات حسین آباد هشتاد گز، و نرسیده به شهرکوهپایه است.

ت) چشمه ی قنات بِشنَق آباد هفتاد گز، و به پایین شهر تودشک و مزرعه ی کووان می رسد.

ث) چشمه ی قنات اِلمزآباد هفتاد و پنج گز، و به پایین شهر تودشک و مزرعه ی کووان می رسد.

ج) چشمه ی قنات هرندآوری هشتاد گز، و به زیر مزرعه ی ندیم آباد در بخش کوهپایه می رسد.

چ) چشمه ی قنات دیزیچی سی و پنج گز، و به حدود سیل بندهای شهرهرند می رسد.

ح) چشمه ی قنات رحمت آباد شانزده گز، و به میان مزرعه ی اِلمِزآباد می رسد.

خ) چشمه ی قنات اِمین آباد هجده گز، و به حدود کارخانه ی پشم شهرهرند می رسد.

د) چشمه ی قنات شیخ آباد هفتاد گز، و این قنات موازی قنات های روستای هاشم آباد است و به پایین شهر تودشک می رسد.

ذ) چشمه ی قنات های مزرعه بالا و مزرعه پایین سی گز، و طول قنات مزرعه بالا به کمی بالاتر از کارخانه ی پشم شهرهرند و طول قنات مزرعه پایین، به پایین روستای قهی می رسد.

ر) چشمه ی قنات نورآباد بیست و پنج گز، و به کارخانه ی پشم شهرهرند می رسد.

ز) چشمه ی قنات بِل آباد سی گز، و به پایین مزرعه ی قاضی می رسد ولی در روز جاریه خشک است.

ژ) چشمه ی قنات مزرعه قاضی هفتاد گز، و به پایین شهرتودشک و مزرعه ی کووان می رسد ولی در روز جاریه خشک است.

س) چشمه ی قنات جعفرآباد سی گز، و به پایین شیخ آباد می رسد.

ش) چشمه ی قنات سیّدآباد بیست و پنج گز، و به بالای محلّه ی جوی بالا می رسد.

ص) قنات و مزرعه ی همّت آباد در زمان حاضره از بین رفته است و آثاری از آن نیست.

طول تونل(پُشته) قنات های شهرهرند سه فرسنگ و ارتفاع آن یک متر و چهار یَک(بیست سانت) و پهنا(عرض) آن حدود نیم متر است و چاه هایی که به تونل وصل می شوند هم سه فرسنگ است؛ در ادامه، قنات هایی که ارتفاع آن هشتاد متر است خشک سالی روی آن تأثیر نمی گذارد، ولی قنات های زیر هشتاد متر در اثر خشک سالی، خشک می شوند.

در ضمن، بیشتر مراحل حفر قنات مزرعه ی نورآباد شهرهرند را گبران(زرتشتیان) انجام داده اند، آنان تونل(پُشته ی) قنات را با ارتفاع بیشتری حفر می کردند، به طوری که استاد مقنّی می توانست ایستاده کار کند، و دهنه ی چاه ها را هم به شکل بیضی می ساختند؛ علاوه بر این، واحد گز امروز معادل متر است.

مقدار آب قنات مزارع شهرهرند

در زمان های قدیم، قنات مزارع خَوادینان، مزرعه کاظم و حسین آباد چهار اینچ آب داشت ولی متأسّفانه در زمان حاضره آب آن به دو اینچ افت یافته است؛ درضمن، امروزه بسیاری از قنات های شهرهرند دارای آب است، ولی بدلیل فرو ریختگی قنات و نیاز به لای روبی، آب آن از حرکت ایستاده است.

قنات مزارع خَوادینان، بِشنَق آباد، اِلمزآباد، چزّاب و هرندآوری در شرق شهرهرند، شولاتی(فرو ریزنده) است؛ یعنی زمینش گِل است و به مرور زمان خراب می شود، ولی مزارع حسین آباد، مزرعه کاظم و... در غرب شهرهرند، ریگ زار است و به همین خاطر دوام قناتش بیشتر است.

منبع: شرح های مقنّی پیشکسوت شهرهرند، مرحوم حاج محمّدرضا محمودی هرندی

گردآورنده: محمّدهادی ناظمی هرندی