تاریخ ادبیّات ایران - فصل نُخست

"وضع سیاسی - اجتماعی ایران, در قُرون هفتم و هشتم هجری قمری"

نویسنده: دکتر ذبیح الله صفا

دولت فاسد خوارزمشاهی و فسادی که در خاندان آل اِتسِز وجود داشت، چنگیز را وادار به یورش وحشیانه بر ایران, کرد. بدین نحو که ابتدا در سال 615 ه ق، چنگیزخان پس از عقد یک مُعاهده ی تجاری میان ممالک خود و کشورهای ثروتمند اسلامی، تُحفه و هَدایایی را برای سلطان محمّد و بازرگانانی با اموال فراوان به طرف ممالک اسلامی گُسیل داشت، ولی چون این هیأت به اُترار رسیدند، غایرخان -امیر اُترار- غَدر کرد و همه ی تُجّار و فرستادگان چنگیز را به طَمَعِ اموال و هدایای آنان به قتل رسانید و تنها یک تن از آنان از مرگ رَست و با فرار خود چنگیز را از کیفیّت حال با خبر ساخت؛ خان مغول هیأت دیگری را برای مطالبه ی غایرخان و جبران خسارت، به دربار خوارزمشاه فرستاد، ولی پادشاه مغرور و خام اندیش خوارزم، آن فرستادگان را نیز کُشت.

پس از این کار، چنگیز تمام قُوای خود را با ساز و برگ فراوان آماده ی حمله نُمود و در سال 616 ه ق به اُترار رسید. پادشاه خوارزم از اندیشه ی نادرست سرداران خود که به تَفرقه ی سپاه و جنگ های تدافعی عقیده داشتند، پیروی کرد و هر دسته از سپاهیان فراوان خود را در شهری گُذارد و خود مانند آخرین پادشاه ساسانی که از برابر حمله ی اَعراب بی آنکه با آنان روبه رو شده باشد می گُریخت، بی مقابله با سپاهیان مُغول راه گُریز پیش گرفت؛ قوای چنگیز هم پس از محاصره ی اُترار، به سرعت شهرهای کنار جیحون و بلاد کوچک دیگر را تسخیر و قتل عام کردند و چنگیز خود بخارا را ویران ساخت. از میان گُریختگان از بخارا یکی به خُراسان رسید، از او کیفیّت واقعه را پرسیدند، گفت: "آمدند و کَندند و سوختند و کُشتند و بُردند و رفتند".

در حالی که تشکیل دولت های کوچک ایران,ی و ایران,ی شده ی پس از حمله ی خانمان سوز مُغول می توانست نوید دهنده ی تجدید حکومت مقتدری از ایران,یان در این سرزمین باشد، بلای جهان سوز یورش های تیمور، به ایران, رو کرد و همه ی آن دولت ها را به زانو در آورد.

با برافتادن دولت های محلّی ایران, به دست تیمور، خاندان های ایران,ی که سرگرم احیای فرهنگ از هم گُسیخته ی ایران,ی بودند، نابود شدند و سراسر ایران, به دو قسمت تقسیم گردید؛ خُراسان و گُرگان و مازندران و سیستان نصیب شاهرخ شد که در هرات استقرار یافت و مغرب ایران و آذربایجان و اَرمنستان به دست میرزا میرانشاه و پس از وی به دست فرزندش افتاد. اگرچه با درگذشت تیمور گُسیختگی در این امپراتوری پهناور راه یافت، ولی مسلمان بودن تیمور و اطرافیانش و خوگری آنان با مَدنیّت سبب شد تا همین که اوضاع در دوران پسرش شاهرخ آرامشی یافت، عهدِ جدیدی از هنر و ادبیّات, در ایران آغاز گردد.

خوشبختانه عوامل مختلفی سبب شد تا بلای خانمان سوز مغول نتواند همه ی ایران و ممالک همسایه ی ایران را بی کم و کاست فرو گیرد. چه، بعضی از نواحی ایران بر اثر قبول ایلی و یا در نتیجه ی آنکه حمله ی مغول به آن نواحی در سال های پس از چنگیز، و در دوره ی جانشینان او، انجام گرفت با شدّت عمل کمتری روبه رو شدند و به صورت مأمن و پناهگاه فرهنگ ایرانی در آمدند، که از جمله ی این مأمن ها و پناهگاه ها می توان به: ناحیه ی پارس و متصرّفات سعد بن زنگی، آسیای صغیر یا روم و سرزمین هندوستان اشاره کرد.

هرند الماس شرق اصفهان...